Phân biệt lợi nhuận gộp và lợi nhuận ròng trong quản trị

Lợi nhuận gộp tập trung vào mối quan hệ giữa doanh thu và giá vốn hàng bán. Chỉ tiêu này cho biết hoạt động cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ tạo ra bao nhiêu giá trị trước khi tính đến chi phí bán hàng, quản lý, tài chính, thuế và các khoản chi phí khác.

Lợi nhuận ròng phản ánh kết quả cuối cùng sau khi doanh nghiệp đã ghi nhận toàn bộ doanh thu, thu nhập, chi phí và nghĩa vụ thuế trong kỳ. Vì vậy, lợi nhuận ròng thường gần với phần lợi ích kinh tế mà chủ sở hữu thực sự được hưởng hơn.

Nói cách khác, lợi nhuận gộp trả lời câu hỏi “sản phẩm bán ra có tạo đủ chênh lệch so với giá vốn hay không”, còn lợi nhuận ròng trả lời câu hỏi “sau toàn bộ hoạt động, doanh nghiệp còn lãi bao nhiêu”.

Lợi nhuận gộp được xác định như thế nào?

Lợi nhuận gộp là phần chênh lệch giữa doanh thu thuần và giá vốn hàng bán.

Công thức cơ bản:

Lợi nhuận gộp = Doanh thu thuần − Giá vốn hàng bán

Trong đó, doanh thu thuần là doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ sau khi trừ các khoản giảm trừ doanh thu. Giá vốn hàng bán là chi phí trực tiếp gắn với hàng hóa hoặc dịch vụ đã tạo ra doanh thu trong kỳ.

Tùy mô hình kinh doanh, giá vốn có thể bao gồm:

• Giá mua hàng hóa đã bán
• Nguyên vật liệu trực tiếp
• Chi phí nhân công trực tiếp
• Chi phí sản xuất chung được phân bổ
• Chi phí trực tiếp để cung cấp dịch vụ

Lợi nhuận gộp chưa trừ các khoản như chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, lãi vay và thuế thu nhập doanh nghiệp. Do đó, doanh nghiệp có lợi nhuận gộp cao chưa chắc đã có lợi nhuận cuối cùng cao.

Ví dụ, một doanh nghiệp có doanh thu thuần 10 tỷ đồng và giá vốn hàng bán 6 tỷ đồng:

Lợi nhuận gộp = 10 tỷ đồng − 6 tỷ đồng = 4 tỷ đồng

Khoản 4 tỷ đồng này là nguồn để doanh nghiệp trang trải các chi phí còn lại và tạo ra lợi nhuận ròng.

Biên lợi nhuận gộp

Để so sánh hiệu quả giữa các kỳ hoặc giữa các doanh nghiệp có quy mô khác nhau, nhà quản trị thường sử dụng biên lợi nhuận gộp.

Biên lợi nhuận gộp = Lợi nhuận gộp / Doanh thu thuần × 100%

Trong ví dụ trên:

Biên lợi nhuận gộp = 4 tỷ đồng / 10 tỷ đồng × 100% = 40%

Điều này có nghĩa là cứ 100 đồng doanh thu thuần, doanh nghiệp còn lại 40 đồng sau khi bù đắp giá vốn.

Biên lợi nhuận gộp chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi giá bán, cơ cấu sản phẩm, giá nguyên vật liệu, năng suất sản xuất, tỷ lệ hao hụt và phương pháp phân bổ chi phí. Vì vậy, đây là chỉ tiêu quan trọng khi đánh giá hiệu quả của sản phẩm và hoạt động kinh doanh cốt lõi.

Lợi nhuận ròng được xác định như thế nào?

Lợi nhuận ròng là kết quả cuối cùng sau khi doanh nghiệp đã trừ toàn bộ chi phí và thuế khỏi tổng doanh thu, thu nhập trong kỳ. Trong báo cáo tài chính, chỉ tiêu gần tương ứng nhất thường là lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp.

Có thể khái quát bằng công thức:

Lợi nhuận ròng = Tổng doanh thu và thu nhập − Tổng chi phí − Thuế thu nhập doanh nghiệp

Từ lợi nhuận gộp, doanh nghiệp tiếp tục tính đến:

• Chi phí bán hàng
• Chi phí quản lý doanh nghiệp
• Chi phí tài chính, bao gồm chi phí lãi vay
• Lãi hoặc lỗ từ hoạt động khác
• Phần kết quả từ các hoạt động liên quan theo cách trình bày báo cáo
• Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp

Tiếp tục ví dụ trên, doanh nghiệp có lợi nhuận gộp 4 tỷ đồng và phát sinh:

• Chi phí bán hàng 1 tỷ đồng
• Chi phí quản lý doanh nghiệp 800 triệu đồng
• Chi phí lãi vay ròng 300 triệu đồng
• Chi phí khác ròng 100 triệu đồng
• Thuế thu nhập doanh nghiệp 360 triệu đồng

Lợi nhuận ròng được xác định như sau:

Lợi nhuận ròng = 4 tỷ − 1 tỷ − 800 triệu − 300 triệu − 100 triệu − 360 triệu = 1,44 tỷ đồng

Như vậy, dù doanh nghiệp tạo ra 4 tỷ đồng lợi nhuận gộp, số lợi nhuận cuối cùng còn lại chỉ là 1,44 tỷ đồng.

Biên lợi nhuận ròng

Biên lợi nhuận ròng = Lợi nhuận ròng / Doanh thu thuần × 100%

Trong ví dụ:

Biên lợi nhuận ròng = 1,44 tỷ đồng / 10 tỷ đồng × 100% = 14,4%

Chỉ tiêu này cho biết cứ 100 đồng doanh thu thuần, doanh nghiệp giữ lại 14,4 đồng lợi nhuận sau khi đã tính toàn bộ chi phí và thuế.

Điểm khác nhau giữa lợi nhuận gộp và lợi nhuận ròng

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở phạm vi chi phí được khấu trừ và mục đích quản trị của từng chỉ tiêu.

Lợi nhuận gộp luôn được xác định trước lợi nhuận ròng trong quá trình hình thành kết quả kinh doanh. Tuy nhiên, lợi nhuận ròng không đơn giản bằng lợi nhuận gộp trừ chi phí vận hành vì còn có thể chịu ảnh hưởng của doanh thu tài chính, chi phí tài chính, thu nhập khác, chi phí khác và thuế.

Vì sao lợi nhuận gộp cao nhưng lợi nhuận ròng vẫn thấp?

Đây là tình huống phổ biến và không nhất thiết phản ánh hoạt động bán hàng yếu. Nguyên nhân thường nằm ở các khoản chi phí phát sinh sau lợi nhuận gộp.

Chi phí bán hàng và quản lý quá lớn

Doanh nghiệp có thể duy trì chênh lệch tốt giữa giá bán và giá vốn nhưng phải chi nhiều cho quảng cáo, hoa hồng, vận chuyển, nhân sự văn phòng, thuê mặt bằng hoặc hệ thống quản lý.

Ví dụ, một công ty có lợi nhuận gộp 40% doanh thu nhưng chi phí bán hàng và quản lý chiếm 35% doanh thu thì phần lợi nhuận còn lại trước tài chính và thuế chỉ khoảng 5%.

Gánh nặng lãi vay

Một doanh nghiệp sử dụng nhiều vốn vay có thể tạo lợi nhuận tốt từ hoạt động cốt lõi nhưng phải dành phần lớn kết quả đó để trả lãi. Trong trường hợp này, lợi nhuận gộp không phản ánh đầy đủ rủi ro từ cấu trúc tài chính.

Chi phí bất thường hoặc khoản lỗ khác

Chi phí xử lý tài sản, phạt hợp đồng, tổn thất, dự phòng hoặc các khoản chi phí không thường xuyên có thể làm lợi nhuận ròng giảm mạnh trong một kỳ dù lợi nhuận gộp vẫn ổn định.

Chi phí thuế tăng

Khi lợi nhuận tính thuế tăng hoặc doanh nghiệp không còn được hưởng ưu đãi thuế, lợi nhuận sau thuế có thể tăng chậm hơn lợi nhuận trước thuế.

Mở rộng quá nhanh

Doanh nghiệp đang đầu tư vào đội ngũ, hệ thống, thị trường hoặc kênh phân phối mới có thể ghi nhận chi phí vận hành lớn trước khi doanh thu tương ứng xuất hiện. Lợi nhuận gộp của sản phẩm vẫn tốt nhưng lợi nhuận ròng ngắn hạn bị thu hẹp.

Vì vậy, khoảng cách giữa lợi nhuận gộp và lợi nhuận ròng giúp nhà quản trị nhận biết phần giá trị bị hấp thụ bởi chi phí vận hành, tài chính, hoạt động khác và thuế.

Nên sử dụng chỉ tiêu nào trong quản trị doanh nghiệp?

Không nên lựa chọn một chỉ tiêu để thay thế hoàn toàn chỉ tiêu còn lại. Lợi nhuận gộp và lợi nhuận ròng phục vụ những câu hỏi quản trị khác nhau.

Dùng lợi nhuận gộp để quản trị sản phẩm và giá vốn

Lợi nhuận gộp phù hợp khi doanh nghiệp cần:

• Đánh giá giá bán có đủ bù đắp chi phí trực tiếp hay không
• So sánh hiệu quả giữa các sản phẩm, dịch vụ hoặc nhóm khách hàng
• Theo dõi biến động nguyên vật liệu và chi phí sản xuất
• Phân tích tác động của chiết khấu và chương trình khuyến mại
• Xác định sản phẩm tạo giá trị tốt nhưng đang bị chi phí chung làm giảm hiệu quả

Khi lợi nhuận gộp giảm, nhà quản trị nên kiểm tra giá bán, mức chiết khấu, cơ cấu doanh thu, giá đầu vào, năng suất và phương pháp tập hợp giá vốn.

Dùng lợi nhuận ròng để đánh giá hiệu quả tổng thể

Lợi nhuận ròng phù hợp khi doanh nghiệp cần:

• Đánh giá kết quả kinh doanh cuối cùng
• Xem xét khả năng tạo lợi ích cho chủ sở hữu
• Kiểm soát tổng chi phí vận hành
• Đánh giá tác động của nợ vay và thuế
• So sánh hiệu quả tổng thể qua các kỳ
• Xem xét khả năng tích lũy và tái đầu tư

Khi lợi nhuận gộp ổn định nhưng lợi nhuận ròng giảm, trọng tâm phân tích nên chuyển sang chi phí bán hàng, chi phí quản lý, chi phí tài chính, khoản bất thường và thuế.

Phân tích đồng thời hai biên lợi nhuận

Việc đặt biên lợi nhuận gộp và biên lợi nhuận ròng cạnh nhau giúp xác định vấn đề nằm ở hoạt động cốt lõi hay ở tầng chi phí phía sau.

Các diễn giải này chỉ là điểm khởi đầu. Nhà quản trị cần đối chiếu số liệu chi tiết trước khi kết luận nguyên nhân.

Những sai lầm thường gặp khi phân tích lợi nhuận

Sai lầm phổ biến nhất là xem lợi nhuận gộp như số tiền doanh nghiệp có thể giữ lại. Trên thực tế, lợi nhuận gộp còn phải trang trải toàn bộ chi phí vận hành, tài chính và thuế.

Một sai lầm khác là chỉ nhìn vào giá trị tuyệt đối. Lợi nhuận gộp hoặc lợi nhuận ròng có thể tăng do doanh thu tăng, trong khi biên lợi nhuận lại giảm. Điều này cho thấy doanh nghiệp tạo ra nhiều lợi nhuận hơn về số tiền nhưng hiệu quả trên mỗi đồng doanh thu đang suy yếu.

Doanh nghiệp cũng không nên so sánh biên lợi nhuận của các ngành có cấu trúc chi phí khác nhau. Công ty thương mại, sản xuất, phần mềm và dịch vụ chuyên môn có cách hình thành giá vốn và chi phí vận hành rất khác nhau. Một tỷ lệ được xem là tốt trong ngành này có thể không phù hợp với ngành khác.

Ngoài ra, lợi nhuận kế toán không đồng nghĩa với dòng tiền. Doanh nghiệp có lợi nhuận ròng dương vẫn có thể thiếu tiền mặt nếu khách hàng chưa thanh toán, hàng tồn kho tăng hoặc phải chi nhiều cho đầu tư. Vì vậy, việc đánh giá sức khỏe tài chính cần kết hợp báo cáo kết quả kinh doanh với bảng cân đối kế toán và báo cáo lưu chuyển tiền tệ.

Khi so sánh giữa các kỳ, nhà quản trị còn phải xem xét tính nhất quán của chính sách kế toán, cách phân loại chi phí và các khoản thu nhập hoặc chi phí bất thường. Việc phân loại lại một khoản chi phí giữa giá vốn và chi phí bán hàng có thể làm biên lợi nhuận gộp thay đổi mà không làm lợi nhuận ròng thay đổi tương ứng.

Lợi nhuận gộp đo lường phần chênh lệch tạo ra từ doanh thu sau khi trừ giá vốn, còn lợi nhuận ròng phản ánh kết quả cuối cùng sau toàn bộ chi phí và thuế. Lợi nhuận gộp giúp đánh giá chất lượng sản phẩm, giá bán và khả năng kiểm soát chi phí trực tiếp. Lợi nhuận ròng giúp đánh giá hiệu quả vận hành, cấu trúc tài chính và khả năng tạo lợi ích cho chủ sở hữu.

Trong quản trị, hai chỉ tiêu cần được phân tích cùng nhau. Một doanh nghiệp bền vững không chỉ cần biên lợi nhuận gộp đủ lớn mà còn phải kiểm soát được các chi phí phát sinh phía sau để chuyển phần giá trị đó thành lợi nhuận ròng thực tế.